İçeriğe geç
  • Kurtuba
  • Murâbıtlar ve Muvahhidler

Yayın: 11 Kasım 20262 dk okuma

İbn Rüşd: Akıl ve İman

Kurtubalı kadı, hekim ve filozof İbn Rüşd: Aristoteles şerhleri, Faslü’l-makāl’da akıl ile vahyin uyumu üzerine görüşleri, sürgünü ve eserlerinin İbranice ve Latince çevirilerle Avrupa’ya uzanan yolculuğu. Örnek içerik — editörler tarafından değiştirilecek.

Kurtuba’da oturur hâlde, elinde kitap tutan İbn Rüşd heykeli
Fotoğraf: ⁨Lmbuga (Luis Miguel Bugallo Sánchez) / Wikimedia Commons⁩ · CC BY-SA 4.0 · Kaynak

Sesli yazı

Sesli sürüm hazırlanıyor.

İbn Rüşd 1126’da Kurtuba’da, şehrin köklü hukukçu ailelerinden birinde dünyaya geldi. Kendisi gibi Ebü’l-Velîd künyesini taşıyan dedesi Kurtuba kadılığı yapmış, Mâlikî fıkhında sözü geçen bir âlimdi. Batı’da Averroes adıyla tanınacak olan torun bu mirasın içinde yetişti: önce fıkıh okudu, ardından tıbba ve felsefeye yöneldi.

Muvahhidler devrinde Endülüs ile Mağrib tek bir siyasî çatı altındaydı; saray, ilim adamlarını Kurtuba ve İşbiliye’de olduğu kadar Merakeş’te de bir araya getiriyordu. İbn Rüşd’ün hayatı da Cebelitarık Boğazı’nın iki yakası arasında geçti.

Halifenin sorusu

Sonraki kaynakların aktardığına göre filozof İbn Tufeyl onu Muvahhid halifesi Ebû Ya‘kūb Yûsuf’a takdim etti. Halifenin Aristoteles’in ifadelerini kapalı bulduğu ve birinin bunları açıklamasını dilediği, İbn Tufeyl’in de bu işi genç meslektaşına bıraktığı rivayet edilir. Anlatının ayrıntıları ne olursa olsun, İbn Rüşd’ün ömrünün büyük bölümünü Aristoteles’i şerh etmeye adadığı kesindir.

Bu arada devlet hizmetinden de uzak kalmadı. 1169’da İşbiliye kadılığına, daha sonra Kurtuba kadılığına getirildi; bir dönem saray hekimliği de yaptı. Tıp alanındaki en tanınmış eseri el-Külliyyât, Latince’ye “Colliget” adıyla geçti. Aristoteles üzerine ise kısa, orta ve büyük olmak üzere üç tür şerh kaleme aldı. Latin Avrupa’nın onu kısaca “Şârih” diye anması bundandır.

Hikmet ile şeriat arasında

Bugün en çok okunan metinlerinden biri, Faslü’l-makāl adıyla bilinen kısa risaledir. Eser bir fakih sorusuyla açılır: Felsefe ve mantıkla uğraşmak şer‘an mubah mı, yasak mı, yoksa emredilmiş midir? İbn Rüşd’ün cevabına göre şeriat varlıklar üzerinde akılla düşünmeye çağırır; bu düşünme, ehli için ya vâcip ya da mendup bir görevdir ve en kâmil biçimi burhandır. Delil olarak andığı âyetlerden biri Haşr sûresinin (59. sûre) 2. âyetinin bir bölümüdür:

فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ

Ey basiret sahipleri, ibret alın!

Kur'ân-ı Kerîm, 59:2

İbn Rüşd’e göre hak hakka zıt düşmez. Burhanın ulaştığı sonuç ile vahiy gerçekte çelişmez; çelişki gibi görünen durumlarda nassın zahiri, Arap dilinin imkânları içinde te’vil edilir. Bu te’vilin ehlinin kim olduğu ve halka ne ölçüde açılması gerektiği de risalenin üzerinde durduğu meselelerdendir. Aynı tartışma, Gazzâlî’nin filozofları eleştirdiği Tehâfütü’l-felâsife’ye cevap olarak yazdığı Tehâfütü’t-Tehâfüt’te daha teknik bir zeminde sürer.

Ömrünün sonlarında rüzgâr tersine döndü. 1195 civarında, halife Ebû Yûsuf Ya‘kūb el-Mansûr döneminde gözden düştü ve Kurtuba’nın güneyindeki Lucena’ya sürüldü; bazı kitaplarının yakıldığı da aktarılır. Kısa bir süre sonra itibarı iade edildi. 1198’de Merakeş’te vefat etti. Naaşı daha sonra Kurtuba’ya taşındı; o sırada henüz genç olan İbn Arabî’nin bu ana tanık olduğu rivayet edilir.

Ne var ki asıl uzun yolculuğu kitapları yaptı. Şerhleri 13. yüzyıldan itibaren İbranice’ye ve Latince’ye çevrildi; bazılarının Arapça aslı kaybolmuş, metin bu çeviriler sayesinde ayakta kalmıştır. Latin dünyasında “Şârih”, üniversitelerdeki Aristoteles okumalarının vazgeçilmez rehberi oldu. Onun yorumlarından yola çıkan bazı Paris hocalarının görüşleri sert tartışmalara yol açtı; sonradan “Latin İbn Rüşdçülüğü” diye adlandırılan bu çizginin İbn Rüşd’ün kendi düşüncesini ne ölçüde yansıttığı hâlâ tartışılmaktadır.

İbn Rüşd’ün Aristoteles’in mantığına yazdığı Orta Şerh’in 1425’te istinsah edilmiş İbranice tercümesinden iki sayfa
Şerhler yeni dillerde yol aldı: İbn Rüşd’ün Aristoteles mantığına yazdığı Orta Şerh’in 1425’te istinsah edilmiş İbranice tercümesi.Fotoğraf: ⁨Bibliothèque nationale de France / Wikimedia Commons⁩ · Public domain (BnF, Hébreu 923) · Kaynak

İbn Rüşd hem kadı hem filozoftu; onu bu iki kimlikten yalnızca birine indirgemek eserlerine haksızlık olur. Faslü’l-makāl’ın sorusu, yani akıl ile vahyin aynı hakikate nasıl ulaştığı, sekiz yüzyıl sonra da okurunu bekliyor.

Kaynakça

  1. Averroës, The Book of the Decisive Treatise Determining the Connection Between the Law and Wisdom, çev./trans. Charles E. Butterworth (Brigham Young University Press, 2001) · Yazılı kaynak

    Faslü’l-makāl’ın Arapça metni ve İngilizce tercümesi. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  2. Majid Fakhry, Averroes (Ibn Rushd): His Life, Works and Influence (Oneworld, 2001) · Yazılı kaynak

    Hayatı, eserleri ve etkisi üzerine genel giriş. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  3. Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Ibn Rushd [Averroes]” · Web kaynağı

    Felsefesi ve Latin dünyasındaki etkisi üzerine akademik ansiklopedi maddesi. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

Yazıyı bitirdin mi?

3 soru. Her soru için 15 saniyen var; hızlı ve doğru cevap daha çok puan getirir.

Kazanılacak rozet: Şârih’in Okuru