İçeriğe geç
  • Üşbûne
  • Fetih (711)
  • Tavâif-i mülûk
  • Murâbıtlar ve Muvahhidler

Yayın: 18 Kasım 20265 dk okuma

Üşbûne (Lizbon): Endülüs’ün Okyanusa Bakan Serhaddi

Bugün Lizbon dediğimiz şehir, beş asra yakın Endülüs’ün Atlas Okyanusu’na bakan serhaddi Üşbûne’ydi. 1147’de düşen şehrin izleri Ulu Cami’nin yerindeki katedralde, Alfama’nın adında ve tepedeki kalede; çoğu da toprağın altında. Örnek içerik — editörler tarafından değiştirilecek.

Lizbon’da kale tepesi: akşam ışığında São Jorge Kalesi’nin surları ve yamaçta kiremit çatılı eski şehir evleri
Fotoğraf: ⁨fasiso / Wikimedia Commons⁩ · CC BY-SA 2.0 · Kaynak

Sesli yazı

Sesli sürüm hazırlanıyor.

Lizbon’a gidenlerin çoğu sarı tramvayların, yokuşlu sokakların ve Tejo’ya bakan seyir teraslarının hatırasıyla döner. Şehrin bir zamanlar Üşbûne adıyla anıldığını, beş asra yakın bir süre Endülüs’ün en batıdaki kalelerinden biri olduğunu bilen ise azdır. O dönemden kalanların çoğu bugün sokakların altında; ancak birkaçı gün ışığında. Bu yazıda Üşbûne’nin izini önce tarihte, sonra Alfama’nın yokuşlarında sürüyoruz.

Endülüs yalnızca İspanya değildi

Endülüs denince akla genellikle bugünkü İspanya gelir. Oysa 711’de Cebelitârık’tan geçen ordular kısa sürede yarımadanın batısına, bugünkü Portekiz topraklarına da ulaştı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Üşbûne 716’da, Mûsâ b. Nusayr’ın vali olarak bıraktığı oğlu Abdülazîz tarafından fethedildi; şehre ve çevresine Masmûde kabilesinden Berberîler iskân edildi.

Müslüman nüfus daha çok bugünkü Portekiz’in orta ve güney kesimlerinde yoğunlaştı. Dağlık ve soğuk kuzeye kıyasla buralar hem tarıma hem yerleşmeye elverişliydi; başkent Kurtuba’ya giden yollar da daha kısaydı. Kaynakların Garbü’l-Endelüs, yani “Endülüs’ün batısı” dediği bu bölgede Üşbûne, Atlas Okyanusu’na bakan en önemli liman oldu.

Okyanus kıyısında bir serhat

Serhat şehri olmak, ilk saldırıyı karşılamak demekti. Kaynaklar 798’de Asturias kralı II. Alfonso’nun şehri kısa bir süreliğine ele geçirdiğini kaydeder. 844’te kuzeyden gelen Normanlar, Müslüman kaynakların deyişiyle “Mecûs”, Üşbûne’yi yağmaladı; ama halkın direnişi karşısında geri çekildiler. 966’da yeniden geldiler ve şiddetli çarpışmalardan sonra uzaklaştırıldılar. Bir asırdan uzun süren bu saldırılar, Üşbûne gibi kıyı şehirlerinde donanmalar kurulmasına yol açtı.

Hilafet 1031’de dağılınca Üşbûne de Tavâif-i mülûk döneminin çekişmelerine sahne oldu. Kısa bir süre Sâbûr es-Saklebî’nin oğulları şehri yönetti; ardından 1034’te Batalyevs (Badajoz) merkezli Eftasîler’e bağlandı. Eftasîler ile İşbiliye’nin Abbâdîler’i arasındaki rekabet Batı Endülüs’ü zayıflattı. 1093’te Eftasî hükümdarı Ömer el-Mütevekkil şehri Kastilya Kralı VI. Alfonso’ya bıraktı; Murâbıtlar Üşbûne’yi yaklaşık bir buçuk yıl sonra geri aldı.

Müslüman coğrafyacılar Üşbûne’nin hamamlarını övgüyle anlatır. Yüksek bir tepedeki müstahkem kalesi ve surlarıyla şehrin İslam döneminde beş kapısı vardı; bunlardan doğudakinin adı Hâmme’ydi. Arapçada “ılıca” anlamına gelen bu ad, bugün Alfama semtinin adında yaşıyor. İdrîsî’nin anlattığına göre okyanusun ötesinde ne olduğunu görmek için bir grup maceracı, “Mugarrirûn”, Üşbûne’den yelken açmıştı; hamamların yakınında onların adını taşıyan bir sokak vardı.

1147: Dört aylık kuşatma

Kuzeyde ise yeni bir güç doğuyordu. Bugünkü Portekiz’in kuzeyi erkenden Hristiyan krallıkların eline geçmiş, burada kurulan Portekiz kontluğu giderek bağımsızlaşmıştı. 1139’da kendini kral ilan eden Afonso Henriques’in unvanı 1143’te Zamora Antlaşması’yla León tarafından tanındı. Afonso’nun gözü güneydeydi: 1147 yazında, Filistin’e gitmek üzere yola çıkmış bir Haçlı donanmasını da yanına alarak Üşbûne’yi kuşattı. Şehri o sırada küçük bir meclis yönetiyordu. Yaklaşık dört ay süren kuşatma bir teslim antlaşmasıyla bitti; ne var ki şartlar çiğnendi, şehir yağmalandı ve halkın bir bölümü öldürüldü. TDV bu tarihi 24 Ekim 1147 olarak verir.

Üşbûne’nin ardından Garbü’l-Endelüs’ün öteki şehirleri birer birer el değiştirdi; 1249’da Algarve’nin de alınmasıyla Portekiz’de Müslüman yönetimi sona erdi. Geride kalan Müslümanlar bir süre kendi mahallelerinde, tanınmış bazı haklarla yaşayabildi; ama bu güvenceler zamanla aşındı. 1492’de Gırnata düştüğünde Portekiz kısa bir süre görece güvenli bir yer gibi göründü. Bu da uzun sürmedi: Kral I. Manuel’in Aralık 1496 fermanı Müslümanları din değiştirmek ile ülkeyi terk etmek arasında bir seçime zorladı.

Toprağın altındaki şehir

Bugün Lizbon’da dolaşırken İslam dönemine ait bir yapıyla karşılaşmak kolay değil. 1147’den sonra camiler kiliseye çevrildi ya da yıkıldı; 1755’teki büyük deprem ve ardından gelen yeniden inşa da eski şehrin dokusunu büyük ölçüde sildi. Üşbûne’yi görmek isteyenin biraz da yerin altına bakması gerekiyor.

Bunun için en iyi başlangıç noktası Alfama. Kale tepesinden Tejo’ya doğru inen bu semt, dar ve dolambaçlı sokaklarıyla Lizbon’un depremden en az etkilenen kesimlerinden biri. İslam döneminde varlıklı ailelerin oturduğu bilinen mahalle, şehrin el değiştirmesinden sonra zamanla balıkçıların ve yoksulların semtine dönüştü. Bugün tramvay rayları, merdivenli geçitleri ve küçük meydanlarıyla İstanbul’un eski semtlerini hatırlatıyor; yokuşu tırmandıkça Üşbûne’nin izleri de birer birer beliriyor.

Lizbon Katedrali’nin iki mazgallı kulesi, ortada gül penceresi ve kemerli girişiyle taş batı cephesi
Lizbon Katedrali’nin (Sé) batı cephesi. Şehir 1147’de düştükten hemen sonra, Üşbûne Ulu Camii’nin bulunduğu yerde inşasına başlandı.Fotoğraf: ⁨Diego Delso (rötuş: Kent Wang) / Wikimedia Commons⁩ · CC BY-SA 4.0 · Kaynak

İlk durak Lizbon Katedrali, Portekizcesiyle Sé. İki mazgallı kulesiyle bir kaleyi andıran yapının inşasına şehir alındıktan kısa süre sonra başlandı. Seçilen yer rastgele değildi: Burada Üşbûne’nin Ulu Camii, hemen yanında da yönetim binası bulunuyordu. Katedralin avlusunda yıllardır süren kazılarda Roma’dan İslam dönemine uzanan katmanlar gün ışığına çıktı; İslam dönemine ait kalıntılar, caminin bu noktada olduğu bilgisini destekliyor. Bugün Sé, Lizbon’un ayakta kalan en eski kilisesi sayılıyor.

Lizbon Katedrali’nin gotik kemerli avlusunda, iskeleler ve korkuluklar arasında açığa çıkarılmış taş duvar kalıntıları
Katedralin avlusundaki (klostr) arkeolojik kazı alanı. Roma döneminden İslam dönemine uzanan katmanlar burada üst üste görülebiliyor.Fotoğraf: ⁨Vitor Oliveira / Wikimedia Commons⁩ · CC BY-SA 2.0 · Kaynak

Yokuşun en üstünde São Jorge Kalesi durur. Tepenin Roma ve Vizigot dönemlerinde de tahkim edildiği biliniyor; ama bugün görülen sur hattının temelinde Müslüman yöneticilerin genişletip güçlendirdiği kale var. Üşbûne’nin kalbi bu kale ile nehir arasında atıyordu: Evler, camiler, çarşılar ve hamamlar tepeden kıyıya doğru sık bir ağ gibi uzanıyordu.

São Jorge Kalesi’nde mavi gökyüzü altında mazgallı surların üzerinden uzanan taş devriye yolu ve ötede Lizbon’un çatıları
São Jorge Kalesi’nde surların üzerindeki devriye yolu. Bugünkü görünüm büyük ölçüde 20. yüzyıldaki restorasyonun eseri.Fotoğraf: ⁨Threeohsix / Wikimedia Commons⁩ · CC BY-SA 4.0 · Kaynak

Kale, şehir Portekiz’e geçtikten sonra da önemini korudu. 13. yüzyılın ortasında Lizbon krallığın başkenti oldu ve kale saray olarak kullanıldı. 16. yüzyılın başında hükümdarlar nehir kıyısındaki yeni saraya taşınınca kale geri planda kaldı; 1531 ve 1755 depremleri de ağır hasar verdi. Bugünkü görünümünü büyük ölçüde 20. yüzyıldaki restorasyona borçlu olan kale, içindeki arkeolojik alan ve şehre hâkim manzarasıyla ulusal anıt olarak ziyaret ediliyor.

Bugün Portekiz’de Müslümanlar

Portekiz’deki bugünkü Müslüman topluluk, Endülüs’ün değil 20. yüzyılın hikâyesi. Sömürge döneminin sona ermesiyle birlikte özellikle Mozambik ve Gine-Bissau’dan gelenler topluluğun çekirdeğini oluşturdu; bunların önemli bir kısmı üniversite okumak için gelmişti. Portekizceyi bilen, ülkenin kültürünü tanıyan ve büyük bölümü orta ya da üst gelir grubunda yer alan bu topluluk, Avrupa’nın birçok yerine göre daha kolay uyum sağladı. Topluluk üyelerinin dile getirdiği sorunlar arasında ayrımcılıktan çok helal gıdaya erişim öne çıkıyor.

Tahminler Portekiz’deki Müslümanların sayısını 65 bin civarında gösteriyor; bu, nüfusun yüzde birinden az. Ülke genelinde 40 kadar cami ve mescit bulunuyor. Lizbon İslam Cemiyeti 1968’de resmen tanındı; Lizbon Merkez Camii 1979–1985 yıllarında inşa edildi. Topluluğun en çok üzerinde durduğu konulardan biri çocukların din eğitimi: Okulda din dersi açılabilmesi için belli sayıda (10) öğrencinin talep etmesi gerekiyor ve Müslüman öğrencilerin dağınık olduğu okullarda bu sayıya çoğu zaman ulaşılamıyor. Boşluğu camilerdeki dersler doldurmaya çalışıyor.

Tepedeki nöbetçi

Üşbûne’den geriye kalanlar azdır ve çoğu ancak dikkatle bakana görünür: bir semtin adında yaşayan Arapça bir kelime, bir katedralin avlusunda açığa çıkmış birkaç duvar, restorasyonlarla ayakta tutulan surlar. Yine de kale hâlâ şehrin en yüksek noktasından Tejo’ya bakıyor. Gelip gidenleri sayan yaşlı bir nöbetçi gibi; bu şehrin geçmişini yeniden okuyacak, ona ilimle ve sabırla yeniden can verecek insanları bekliyor.

Kaynakça

  1. Süleyman Serhat Sarıkaya, “Avrupa’nın Hadim Serhat Şehri Üşbûne (Lizbon)” (yazarın kitabında yayımlanacak) · Yazılı kaynak

    Konu ve kaynak çerçevesi için yararlanıldı; bu yazı ondan bağımsız olarak yeniden yazıldı. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  2. Cumhur Ersin Adıgüzel, “Üşbûne”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 42 (2012), s. 397-399 · Web kaynağı

    Fetih (716), Norman saldırıları, Eftasîler ve Murâbıtlar, 1147 kuşatması, şehrin kapıları ve Hâmme. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  3. Vikipedi, “Üşbûne Emirliği” · Web kaynağı

    Sâbûroğulları (1022–1034) ve şehrin Tavâif dönemindeki el değiştirmeleri. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  4. eş-Şerîf el-İdrîsî, Nüzhetü’l-müştâk fî ihtirâki’l-âfâk (1154) · Yazılı kaynak

    Üşbûne’nin hamamları ve okyanusa açılan Mugarrirûn’un hikâyesi. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  5. De expugnatione Lyxbonensi (The Conquest of Lisbon), çev. C. W. David (Columbia University Press, 1936) · Yazılı kaynak

    1147 kuşatmasına katılan bir Haçlı’nın tanıklığı. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  6. Hugh Kennedy, Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus (Longman, 1996) · Yazılı kaynak

    Garbü’l-Endelüs, Tavâif ve Murâbıtlar dönemi için genel siyasi tarih. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

Yazıyı bitirdin mi?

3 soru. Her soru için 15 saniyen var; hızlı ve doğru cevap daha çok puan getirir.

Kazanılacak rozet: Üşbûne Bekçisi