- Kurtuba
- Hilafet (929–1031)
Yayın: 9 Kasım 20262 dk okuma
Kurtuba Kütüphanesi
Halife II. Hakem, doğunun kitap pazarlarından eser toplatıp Kurtuba’daki sarayında efsanevi bir kütüphane kurdu. Rivayetteki 400 bin cilt, 44 defterlik katalog ve bu hazinenin fitne yıllarında dağılışı. Örnek içerik — editörler tarafından değiştirilecek.
Sesli yazı
Sesli sürüm hazırlanıyor.
10. yüzyılda Kurtuba, Avrupa’nın en büyük ve en kalabalık şehirlerinden biriydi. Ulu Cami’nin hemen yanındaki Emevî sarayında ise kroniklerin anlatmaya doyamadığı bir hazine saklıydı: Halife II. Hakem’in kütüphanesi. Rivayete göre raflarında yüz binlerce cilt kitap duruyordu. Bu sayı abartılı olabilir; ama hikâyenin kendisi bile, o şehrin kitaba ne kadar değer verdiğini anlatmaya yeter.
Bir halifenin kitap tutkusu
II. Hakem, Endülüs’te hilafeti ilan eden III. Abdurrahman’ın oğluydu. 961’de, kırklı yaşlarının ortasında tahta çıktı ve 976’daki ölümüne kadar hüküm sürdü. Kaynaklar onu, veliaht olduğu yıllardan beri kitaba tutkun bir hükümdar olarak anlatır. Doğunun kitap pazarlarına, Bağdat’a, Şam’a ve Mısır’a adamlar gönderir; yeni yazılan eserleri satın aldırır ya da istinsah ettirirdi. Anlatılana göre Ebü’l-Ferec el-İsfahânî’ye ünlü Kitâbü’l-Eğânî’sinin bir nüshası için bin dinar altın göndermiş, kitap daha Irak’ta okunmaya başlamadan Kurtuba’ya ulaşmıştı.
Saray, aynı zamanda bir kitap atölyesiydi: Müstensihler eserleri çoğaltıyor, musahhihler nüshaları karşılaştırıp düzeltiyor, müzehhipler süslüyor, ciltçiler ciltliyordu. Kütüphaneden saray görevlisi Telîd sorumluydu. Kaynaklar, halifenin kâtipleri arasında güzel yazısı, dil ve hesap bilgisiyle tanınan Lübnâ adlı bir kadından da söz eder. Aktarıldığına göre II. Hakem kitapların pek çoğunu kendisi okur, kenarlarına yazarın adını, nesebini, doğum ve ölüm tarihini not düşerdi.
ٱقْرَأْ وَرَبُّكَ ٱلْأَكْرَمُ ﴿٣﴾ ٱلَّذِى عَلَّمَ بِٱلْقَلَمِ ﴿٤﴾ عَلَّمَ ٱلْإِنسَٰنَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ﴿٥﴾
Oku! Kalemle öğreten, insana bilmediğini bildiren Rabbin, en büyük kerem sahibidir.
400 bin cilt mi?
Kütüphanenin büyüklüğüne dair en çok aktarılan bilgiyi İbn Hazm, kütüphaneden sorumlu Telîd’den nakleder: Yalnızca kitap adlarının yazılı olduğu katalog, her biri yirmi yapraklık 44 defterden oluşuyordu. 400 bin cilt rakamı ise sonraki yüzyılların kroniklerinde, örneğin İbn Haldûn ve Makkarî’de geçer. Bugünkü tarihçilerin çoğu bu sayıyı abartılı bulur; bazı araştırmacılar çok daha mütevazı tahminler önerir. Yine de temkinli hesaplar bile, aynı dönemde Latin Avrupa’nın büyük manastır kütüphanelerinin ancak birkaç yüz cilde ulaştığı tahmin edilirken, Kurtuba’da bunlarla kıyaslanamayacak bir koleksiyondan söz eder.
Bir hazinenin dağılışı
II. Hakem 976’da öldüğünde oğlu II. Hişâm henüz bir çocuktu. Yönetimi kısa sürede, tarihe Mansûr adıyla geçen hâcib İbn Ebû Âmir ele geçirdi. Toledolu kadı Sâid el-Endelüsî’nin anlattığına göre Mansûr, fakihlerin gönlünü kazanmak için kütüphaneyi dinî ilimlerin âlimlerine ayıklattı: Tıp ve hesap dışındaki “eskilerin ilimlerine”, yani felsefe ve astronomi gibi alanlara dair kitaplar ayrılıp yakıldı ya da kuyulara atıldı. Ayıklanan kitaplar, koleksiyonun yalnızca bir bölümüydü.
Asıl son, 1009’da başlayıp 1031’e kadar süren fitneyle geldi. Hilafeti parçalayan bu iç savaşta Kurtuba yıllarca kuşatıldı ve 1013’te Berberî birlikleri tarafından yağmalandı. Kaynaklara göre kitapların bir kısmı kuşatma günlerinde satıldı, kalanı da şehir düştüğünde yağmalanıp dağıldı. Bu kitapların bir bölümünün Toledo, Zaragoza, Sevilla gibi yeni Tavâif krallıklarının saraylarına ulaştığı düşünülür. Kütüphaneden bugüne ulaştığı kesin olarak bilinen yazma yok denecek kadar azdır; ama onun büyüttüğü ilim ve kitap kültürü, Endülüs’ün dağınık şehirlerinde yaşamaya devam etti.
Kaynakça
- el-Makkarî, Nefhu’t-tîb min gusni’l-Endelüsi’r-ratîb (17. yy.) · Yazılı kaynak
İbn Hazm’ın Telîd’den naklettiği katalog bilgisini ve kütüphane rakamlarını aktaran geç dönem derleme. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).
- Sâid el-Endelüsî, Tabakātü’l-ümem (1068) · Yazılı kaynak
Mansûr döneminde “eskilerin ilimlerine” dair kitapların ayıklanması. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).
- Hugh Kennedy, Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus (Longman, 1996) · Yazılı kaynak
II. Hakem dönemi, Mansûr ve fitne için genel siyasi tarih. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).
- Jonathan M. Bloom, Paper Before Print: The History and Impact of Paper in the Islamic World (Yale University Press, 2001) · Yazılı kaynak
İslam dünyasında kitap kültürü ve büyük kütüphaneler; rakamlara eleştirel bakış. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Katalog” maddesi · Web kaynağı
II. Hakem’in saray kütüphanelerinin kataloglarına değinir. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).
- Encyclopaedia Britannica, “al-Ḥakam II” · Web kaynağı
Halifenin hayatı ve saltanatı için kısa ansiklopedi maddesi. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).