İçeriğe geç
  • Gırnata
  • Nasrîler

Yayın: 14 Kasım 20262 dk okuma

Elhamra ve “Ve lâ gâlibe illallâh”

Kızıl surlu saray şehir, Nasrî hanedanı ve duvarlarda sayısız kez tekrarlanan “Ve lâ gâlibe illallâh” şiarı: rivayetten 14. yüzyıl saraylarına, İbn Zemrek’in şiirlerinden 1492’deki teslime Elhamra’yı okumak. Örnek içerik — editörler tarafından değiştirilecek.

San Nicolás seyir terasından gün batımında Elhamra ve arkasında karlı Sierra Nevada dağları
Fotoğraf: ⁨Diego Delso / Wikimedia Commons⁩ · CC BY-SA 4.0 · Kaynak

Sesli yazı

Sesli sürüm hazırlanıyor.

Gırnata’nın eski Müslüman mahallesi Albaicín’deki San Nicolás seyir terasından bakıldığında Elhamra, Sierra Nevada’nın önünde, Sabika tepesinin sırtına demir atmış bir gemiyi andırır. Akşam güneşi surlara vurduğunda taşın kırmızımsı rengi belirginleşir. Bu manzara, Endülüs’ün son iki buçuk asrına eşlik etmiş bir saray şehrin belki de en tanıdık yüzüdür.

Bu son dönemin adı Nasrîlerdir. Hanedanın kurucusu Muhammed b. Yûsuf b. Nasr, tarih kitaplarında daha çok İbnü’l-Ahmer diye anılır; hanedanın Benî Ahmer olarak da bilinmesi bundandır. Muvahhid hâkimiyeti çözülür, Hristiyan krallıklar güneye ilerlerken 1238’de Gırnata’ya yerleşti. Kurduğu emirlik, Kurtuba ve İşbiliye’nin kaybından sonra Endülüs’te ayakta kalan son Müslüman devlet olarak 1492’ye kadar yaşadı.

Adı Arapça el-Hamrâ, yani “kırmızı olan” kelimesinden gelir. Bu ad genellikle kalenin sıkıştırılmış toprak ve tuğladan örülmüş surlarının kırmızımsı rengiyle ilişkilendirilir; yine de adın kökenine dair başka açıklamalar da ileri sürülmüştür. Elhamra tek bir bina değil, surlarla çevrili bir saray şehirdir: Askerî kale Alcazaba, saraylar, bahçeler, hamamlar ve konutlar aynı tepeyi paylaşır.

Duvarlarda tekrarlanan bir cümle

Elhamra’yı gezen biri kısa sürede aynı yazıya alışır. Alçı oymaların arasında, çini kuşakların üzerinde, sütun başlıklarında ve kemer çerçevelerinde, kimi zaman köşeli kûfî, kimi zaman yuvarlak hatla yazılmış aynı cümle karşısına çıkar: Nasrîlerin şiarı. Sayısız kez tekrarlanan bu söz süslemenin bir parçasıdır; ama aynı zamanda sarayın sahiplerinin dünyaya nasıl baktığını da ilan eder.

Ve lâ gâlibe illallâh — “Allah’tan başka gâlip yoktur.”

— Nasrîlerin şiarı, Elhamra duvarları

Rivayete göre İbnü’l-Ahmer, Kastilya kralı III. Fernando’nun yanında katıldığı 1248 İşbiliye kuşatmasından Gırnata’ya döndüğünde halk onu “gâlip” diye karşıladı; o da “Allah’tan başka gâlip yoktur” diye cevap verdi. Bu hikâyenin tarihî doğruluğu tartışmalıdır; tarihçiler onu kesinleşmiş bir olaydan çok, şiarın doğuşunu anlatan bir gelenek olarak ele alır. Şunu da belirtmek gerekir: Bu cümle bir âyet değildir; Kur’ân’daki tevhid vurgusunu yankılayan, hanedana ait bir şiardır.

Elhamra’da alçı oyma bir pano içinde Nasrîlerin “Ve lâ gâlibe illallâh” yazısı
Nasrî şiarı, Elhamra’nın alçı panolarında süslemenin ayrılmaz bir parçasıdır.Fotoğraf: ⁨Jebulon / Wikimedia Commons⁩ · CC0 · Kaynak

Yazıyla örülmüş saraylar

Bugün gezilen sarayların büyük kısmı 14. yüzyıla aittir. I. Yûsuf döneminde Komares Kulesi ve içindeki, Elçiler Salonu olarak bilinen büyük taht salonu şekillendi. Oğlu V. Muhammed ise Aslanlı Avlu’yu ve çevresindeki salonları yaptırdı. İnce mermer sütunları, ortadaki aslanlı çeşmesi ve oradan dört yöne uzanan su kanallarıyla bu avlu, zamanla Elhamra’nın simgesi hâline geldi.

Elhamra’daki Aslanlı Avlu’nun ince sütunlu köşkü; cilalı mermer zeminde gökyüzünün yansıması
Aslanlı Avlu’nun ince sütunlu köşkleri, V. Muhammed döneminin zarafetini yansıtır.Fotoğraf: ⁨Jebulon / Wikimedia Commons⁩ · CC0 · Kaynak

Bu saraylarda yazı, süslemenin ta kendisidir. Duvarlarda âyetler, dualar ve övgü ifadeleri şiarla yan yana durur. Bunların arasında V. Muhammed’in vezir şairi İbn Zemrek’in şiirleri de vardır. Bazı beyitlerde mekânın kendisi konuşur: Bir salon ya da bir çeşme, birinci tekil şahısla kendi güzelliğini ve sahibinin kudretini anlatır. Bu yüzden Elhamra’yı okumak, onu seyretmek kadar önemlidir.

Nasrî Gırnatası, giderek daralan toprakları ve tekrar tekrar alevlenen iç çekişmeleriyle iki buçuk asır ayakta kaldı. 2 Ocak 1492’de son sultan Ebû Abdullah (XII. Muhammed), şehri Katolik Hükümdarlar Isabel ve Fernando’ya teslim etti. Saraylar el değiştirdi; yazılar ise yerinde kaldı. Elhamra ve Generalife 1984’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı; 1994’te karşı tepedeki Albaicín mahallesi de bu kayda eklendi. Beş asır sonra ziyaretçiler, kurucusunun zafer anında söylediği rivayet edilen cümleyi hâlâ okuyabiliyor.

Kaynakça

  1. Oleg Grabar, The Alhambra (Harvard University Press, 1978) · Yazılı kaynak

    Sarayların mimarisi ve anlamı üzerine klasik inceleme. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  2. L. P. Harvey, Islamic Spain, 1250 to 1500 (University of Chicago Press, 1990) · Yazılı kaynak

    Nasrî emirliğinin siyasi tarihi ve 1492 teslimi. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  3. José Miguel Puerta Vílchez, Leer la Alhambra: guía visual del monumento a través de sus inscripciones (Patronato de la Alhambra y Generalife, 2010) · Yazılı kaynak

    Elhamra yazıtlarının, şiarın ve İbn Zemrek şiirlerinin rehberi. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  4. UNESCO World Heritage Centre, “Alhambra, Generalife and Albayzín, Granada” · Web kaynağı

    Dünya Mirası kaydı (1984, 1994’te genişletildi). Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

Yazıyı bitirdin mi?

3 soru. Her soru için 15 saniyen var; hızlı ve doğru cevap daha çok puan getirir.

Kazanılacak rozet: Elhamra Hattatı