İçeriğe geç
  • Kurtuba
  • Medinetüzzehra
  • Hilafet (929–1031)

Yayın: 12 Kasım 20262 dk okuma

Medînetü’z-Zehrâ: Halifenin Şehri

929’da halifeliğini ilan eden III. Abdurrahman, Kurtuba’nın batısında, Sierra Morena eteklerinde teraslarla inen bir saray şehri kurdurdu. Medînetü’z-Zehrâ’nın yükselişi, fitnede yağmalanışı ve kazılarla yeniden gün yüzüne çıkışı. Örnek içerik — editörler tarafından değiştirilecek.

Medînetü’z-Zehrâ’nın doğu kesimindeki saray kalıntıları ve servi ağaçları
Fotoğraf: ⁨José Luis Filpo Cabana / Wikimedia Commons⁩ · CC BY 4.0 · Kaynak

Sesli yazı

Sesli sürüm hazırlanıyor.

929 yılında Kurtuba emîri III. Abdurrahman kendini halife ilan etti. Böylece Endülüs Emevî Hilafeti doğdu ve Endülüs, Bağdat’taki Abbâsîler ile Kuzey Afrika’daki Fâtımîler karşısında kendi halifesine kavuştu. Yeni bir unvan, yeni bir sahne istiyordu. Birkaç yıl içinde halife, Kurtuba’nın dışında sıfırdan bir saray şehri kurmaya girişti: Medînetü’z-Zehrâ.

İnşaatın 936 civarında başladığı kabul edilir; bazı kaynaklar biraz daha geç bir tarih verir. Yer özenle seçilmişti: Kurtuba’nın birkaç kilometre batısında, Sierra Morena’nın eteklerinde, Guadalkebir vadisine bakan bir yamaç. Ez-Zehrâ “parlak, ışıl ışıl olan” demektir. Halifenin şehre Zehrâ adlı gözde bir cariyesinin adını verdiği hikâyesi yaygındır; ancak tarihçiler bunu sonradan ortaya çıkmış bir efsane olarak görür.

Yamaçtan basamak basamak inen bir başkent

Şehir, yamaç boyunca aşağı inen teraslar üzerine kuruldu. En üstte saray ve halifenin konutları yer alıyordu; onların altında bahçeler, kabul salonları ve devlet daireleri; daha aşağıda ise cami ve halkın yaşadığı şehir. Araştırmacılara göre bu düzen yalnızca arazinin gereği değildi, bir hiyerarşiyi de taşa döküyordu: Yukarı çıkmak, halifeye yaklaşmak demekti. Zamanla saray halkı ve devlet idaresi Kurtuba’dan buraya taşındı; Medînetü’z-Zehrâ hilafetin siyasi kalbi hâline geldi.

Medînetü’z-Zehrâ’da kırmızı-krem dilimli at nalı kemer, arkasında mavi gökyüzü
Kırmızı ve krem taşların dönüşümlü dizildiği at nalı kemerler, Kurtuba Ulu Camii’nden tanıdık bir mimari dili saray şehrine taşır.Fotoğraf: ⁨José Luiz / Wikimedia Commons⁩ · CC BY-SA 3.0 · Kaynak

Şehrin en ünlü yapısı, bugün Salón Rico (“Zengin Salon”) adıyla bilinen III. Abdurrahman Salonu’dur. Kitabeler onu 953–957 yıllarına tarihlendirir. Duvarları, bitkisel motiflerle ince ince oyulmuş taş panolarla kaplanmıştı; parçalar hâlinde bulunan bu panoların pek çoğu sabırla yerine konmuştur ve bugün de ziyaretçiyi hayran bırakır.

Kroniklere göre halife yabancı elçileri bu tür salonlarda kabul ederdi; Bizans’tan gelen heyetler de bunlar arasındadır. Bu anlatılar görkemli törenlerden söz eder, ama sarayın kendini nasıl göstermek istediğini de yansıtır; bu yüzden ihtiyatla okunmaları gerekir.

İnşaat, III. Abdurrahman’ın 961’deki ölümüyle durmadı: Oğlu ve halefi II. Hakem çalışmaları sürdürdü.

Yağmadan kazıya

Parlak dönem uzun sürmedi. 11. yüzyılın başında hilafeti parçalayan iç savaş, yani fitne, saray şehrini de vurdu: Medînetü’z-Zehrâ 1010 civarında yağmalandı ve harabeye döndü. Sonraki yüzyıllarda kalıntılar bir taş ocağı gibi kullanıldı; sütunlar ve yontulmuş taşlar başka yapılara taşındı, yerin kimliği bile zamanla hafızalardan silindi.

Sistemli kazılar 1911’de mimar Ricardo Velázquez Bosco’nun yönetiminde başladı ve bugün de sürüyor; gün yüzüne çıkarılan kısım, şehrin yalnızca küçük bir bölümü. 2018’de UNESCO, “Medina Azahara Hilafet Şehri”ni Dünya Mirası Listesi’ne aldı. Bugün o yamaçta yürüyen ziyaretçi, bir halifenin kendine kurduğu sahnenin hem görkemini hem de kırılganlığını aynı anda görür.

Kaynakça

  1. Antonio Vallejo Triano, La ciudad califal de Madinat al-Zahra: arqueología de su arquitectura (Almuzara, 2010) · Yazılı kaynak

    Kazı sonuçlarına dayanan temel mimari ve arkeolojik inceleme. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  2. Jerrilynn D. Dodds (ed.), Al-Andalus: The Art of Islamic Spain (The Metropolitan Museum of Art, 1992) · Yazılı kaynak

    Hilafet dönemi sanatı ve Medînetü’z-Zehrâ süslemeleri. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  3. Hugh Kennedy, Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus (Longman, 1996) · Yazılı kaynak

    Hilafetin ilanı ve fitne için genel siyasi tarih. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

  4. UNESCO World Heritage Centre, “Caliphate City of Medina Azahara” · Web kaynağı

    Dünya Mirası kaydı (2018). Editör doğrulaması bekliyor (örnek).

Yazıyı bitirdin mi?

3 soru. Her soru için 15 saniyen var; hızlı ve doğru cevap daha çok puan getirir.

Kazanılacak rozet: Zehrâ Elçisi