- Cebelitârık
- Fetih (711)
Yayın: 10 Kasım 20262 dk okuma
711: Tarık b. Ziyad ve Boğaz Geçişi
711’de Tarık b. Ziyad komutasındaki, çoğu Berberîlerden oluşan bir ordu bugün onun adını taşıyan boğazı geçti. Geçiş hakkında bildiklerimiz, tarihçilerin hâlâ tartıştıkları ve sonradan doğan efsaneler. Örnek içerik — editörler tarafından değiştirilecek.
Sesli yazı
Sesli sürüm hazırlanıyor.
Bugün Cebelitarık dediğimiz kayalık burun, bir komutanın adını taşır: Arapça Cebel-i Târık, yani “Târık’ın dağı”. 711 yılında Tarık b. Ziyad komutasındaki bir ordu Afrika kıyısından denizi geçerek bu kayalığın yakınında karaya çıktı. Bu geçiş, İber Yarımadası’nda yaklaşık sekiz yüzyıl sürecek Endülüs tarihinin başlangıcı sayılır.
Boğazın iki yakası
Tarık, Emevî halifesi I. Velîd adına Dımaşk’tan yönetilen geniş bir coğrafyanın batı ucunda görev yapıyordu. Amiri, İfrîkıye valisi Musa b. Nusayr’dı. Kaynakların çoğu Tarık’ı Berberî kökenli bir komutan ve Musa’nın mevlâsı olarak tanıtır; ancak soyu ve hayatının ilk yılları hakkında bildiklerimiz sınırlıdır.
Boğazın kuzeyindeki Vizigot krallığı ise o yıllarda bölünmüş durumdaydı. Taht üzerindeki anlaşmazlık soyluları karşı karşıya getirmişti; kısa süre önce tahta çıkan Kral Rodrigo (Arap kaynaklarında Lüzerik) otoritesini ülkenin tamamında kuramamıştı.
Büyük geçişten önce bir keşif yapıldı. Rivayete göre 710’da Tarif b. Mâlik küçük bir birlikle karşı kıyıya geçip geri döndü; bugünkü Tarifa şehrinin adını ondan aldığı kabul edilir.
Ertesi yıl, 711’de, sıra Tarık’a geldi. Kaynaklara göre ordusu yedi bin kişi civarındaydı ve büyük kısmı Berberîlerden oluşuyordu; bu kuvvet daha sonra gelen takviyelerle güçlendirildi. Ordu, sonradan Tarık’ın adıyla anılacak kayalığın yakınında karaya çıktı. Cebel-i Târık adı zamanla Avrupa dillerinde Gibraltar’a dönüştü.
Belirleyici çarpışma aynı yıl yaşandı. Rodrigo’nun ordusu, geleneksel olarak Vâdilekke (Guadalete) ırmağı yakınlarına yerleştirilen bir savaşta yenildi; savaşın tam yeri bugün de tartışmalıdır. Kralın akıbeti konusunda da kaynaklar birbirini tutmaz. Tarık ardından Vizigot başkenti Tuleytula’ya (Toledo) yöneldi.
Musa b. Nusayr 712’de kendi ordusuyla boğazı geçerek fetihlere katıldı. Ancak iki komutanın Endülüs’teki varlığı uzun sürmedi: 714 civarında her ikisi de halife tarafından Dımaşk’a geri çağrıldı.
Tarih ile efsane arasında
711’in hikâyesi, yüzyıllar boyunca anlatıldıkça zenginleşti. Bu anlatıların en bilinenlerinden biri, Sebte’nin hâkimi olarak anılan Kont Julian’la ilgilidir: Rivayete göre Julian, Rodrigo’ya duyduğu kin yüzünden gemilerini ve kıyılara dair bilgisini Müslümanlara sunmuştur. Julian’ın kimliği ve geçişteki rolü tarihçiler arasında hâlâ tartışmalıdır.
Daha da meşhur olanı, Tarık’ın karaya çıkar çıkmaz gemileri yaktırdığı sahnedir. Erken kaynaklarda böyle bir bilgi yer almaz; bu, çok daha sonra anlatılmaya başlanmış bir efsanedir. Tarık’a atfedilen ünlü hitabe de ancak geç dönem metinlerinde karşımıza çıkar.
Ey insanlar, kaçacak yer nerede? Deniz arkanızda, düşman önünüzde.
— Tarık b. Ziyad’a atfedilen hitabe (geç dönem kaynaklarında)
Bu efsaneler, 711’in sonraki kuşakların hafızasında nasıl bir yer tuttuğunu gösterir; ama olayların kendisini anlatmaz. Elimizde kalan en sağlam iz belki de bir isimdir: Boğazın kıyısında yükselen kaya, on üç asırdır Tarık’ın adını taşıyor.
Kaynakça
- Ibn ʿAbd al-Ḥakam, Futūḥ Miṣr wa-l-Maghrib · Yazılı kaynak
Fethe dair en erken Arapça anlatılardan biri (9. yüzyıl); Kont Julian rivayetini de içerir. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).
- Ajbār maŷmūʿa (Akhbār majmūʿa), anonim / anonymous · Yazılı kaynak
Anonim Arapça derleme; tarihlendirmesi tartışmalıdır (10.–11. yüzyıl). Editör doğrulaması bekliyor (örnek).
- Roger Collins, The Arab Conquest of Spain, 710–797 (Blackwell, 1989) · Yazılı kaynak
Fethin kaynaklarını eleştirel biçimde ele alan modern inceleme. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).
- Hugh Kennedy, Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus (Longman, 1996) · Yazılı kaynak
Genel siyasi tarih. Editör doğrulaması bekliyor (örnek).